Văn nghệ

Trò chuyện với Thúy Kiều: bài thơ hay nhất của Lý Phương Liên

Cập nhật lúc 05-03-2011 15:01:10 (GMT+1)

 

Khoảng sau Tết Nguyên đán 1970, thơ Lý Phương Liên xuất hiện trên báo ở miền Bắc và tức khắc thu hút sự chú ý của dư luận văn học. Người ta nói nhiều, ca ngợi nhiều về chị bởi trước hết thơ chị mới lạ, hay. Chị mồ côi cả cha lẫn mẹ.


Cha chị là công nhân, làm ở nhà máy điện Bờ Hồ, ông mất vì bệnh. Mẹ chị chết trong một trận bom khi đang trên đò qua sông Hồng. Chị học hết lớp 8 (hệ phổ thông 10 năm) phải bỏ học đi làm công nhân, kế nghiệp cha, để nuôi các em. Thưở ấy, là công nhân mà lại biết làm thơ, thơ lại hay thì được ca ngợi tót vời. Tôi nhớ mãi ấn tượng đầy khâm phục của sinh viên chúng tôi khi đang học năm thứ hai Khoa Ngữ Văn Đại học Tổng hợp Hà Nội- được đọc nguyên một trang thơ Lý Phương Liên, in trên báo Nhân dân, ngày 20-8-1970, và nhiều tờ báo khác. Thời ấy, văn, thơ mà được in trên Nhân dân là khủng khiếp lắm! Lý Phương Liên trở thành sự kiện trong làng thơ: Nổi tiếng ngay từ những bài thơ đầu. Hồn thơ Lý Phương Liên trong trẻo, hồn nhiên, lối thể hiện mang âm hưởng thơ ca dân gian, truyền thống nhưng khá hiện đại và rất thực. Em mơ có một phiên tòa, Ca bình minh, Chim bằng… là tấm lòng của một thiếu nữ giữa thời đạn bom khói lửa vẫn tràn đầy lòng nhân ái, cháy bỏng tình yêu và dồi dào nghị lực. Bài Chim bằng là chỉ dấu sáng chói của một tâm hồn thơ yêu tự do, khát khao tự do, dám phủ nhận những lồng son tù túng, đồng thời cũng chứng tỏ lối thơ cách tân khá sớm của tác giả. Thế rồi bài thơ dài: Trò chuyện với Thúy Kiều (Nghĩ về Thúy Kiều) được in trên báo Văn nghệ. Ngay lập tức, chị bị phê phán. Thậm chí, có kẻ cho rằng Trò chuyện với Thúy Kiều là của một tên Nhân văn Giai phẩm đã đưa thơ của hắn cho chị in dưới danh chị để… Thế là “xong phim”! 

Tài thơ của Lý Phương Liên đã không gặp may. Nhân duyên của chị chỉ đến thế là hết ư? Rất nhiều người xót xa, tiếc thay cho chị, tiếc cho nền văn học nước nhà. Tài năng mà không gặp môi trường lành, thủy thổ lành thì làm sao đơm hoa kết trái!

Tôi cho rằng Trò chuyện với Thúy Kiều là một trong những bài thơ hay nhất của cuộc đời thơ lý Phương Liên, nó là đỉnh của chị. Bài thơ dài xuất hiện trên Văn nghệ, lập tức gây dư luận khen chê sôi nổi. Bài khen thì không thấy báo nào đăng, chỉ toàn những lời chê. Đất nước đang dốc toàn lực cho cuộc chiến tranh: Đánh cho Mỹ cút, đánh cho ngụy nhào. Thế mà Lý Phương Liên lại đau đáu tư duy về thân phận nàng Kiều, lại trắc ẩn với hàng vạn nàng Kiều hiện đại, không chỉ ở Việt Nam mà trên toàn cõi nhân gian. Lý Phương Liên viết: Trái đất chúng mình cho đến hôm nay/ Vẫn còn những cuộc đời như nàng chìm nổi/ Thời gian còn nửa ngày là đêm tối/ Còn đồng tiền đổi trắng thay đen/ Còn sắc tài bạc mệnh với hờn ghen/ Còn những Mã Giám Sinh, Hoạn Thư, Hồ Tôn Hiến/ Còn những đất đai triền miên chinh chiến/ Thúy Kiều ơi, nàng sống tháng năm dài… Chỉ riêng với đoạn thơ vừa dẫn, Lý Phương Liên đã đủ bị phê bình kịch liệt, nếu không muốn nói đến những kiểu cách ứng xử tinh vi… bất thành văn thời đó! Thời chủ nghĩa cộng sản là “mùa Xuân của nhân loại”! Thời chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc “thiên đường của các con tôi”. Thế mà Lý Phương Liên dám hạ bút kêu than cho số phận người phụ nữ hiện đại, dám viết rằng thời của chị vẫn còn rất nhiều nàng Kiều, vẫn còn những Mã Giám Sinh, Hoạn Thư, Hồ Tôn Hiến, đồng tiền vẫn đổi trắng thay đen tác yêu tác quái! Bị oánh là phải! 

Nguyễn Du vĩ đại ở chỗ: ngay từ đầu thế kỷ 19, ông đã có tác phẩm tuyệt hay viết về thân phận người đàn bà của chung toàn nhân loại. Lý Phương Liên đồng cảm một cách sâu sắc với nàng Kiều, tức là với thi hào Nguyễn Du, đã cất lên tiếng kêu xé lòng của những nàng Kiều hiện đại, ở một khía cạnh khác của thân phận, một góc khác của niềm khát khao về lòng nhân và hạnh phúc, một nẻo khác hướng về tương lai…

Đặc biệt cô gái trẻ 23 tuổi (ta) đã hồn nhiên viết ra những dòng thơ sâu sắc về tư  duy, lấp lánh tư tưởng nhân bản về định mệnh, về nghị lực mà người phụ nữ quyết vượt lên số phận của con người. Những người phụ nữ Việt Nam thời ấy đã làm được như rứa: 

Sông Hồng đó, nọ Hồ Tây

Chết trong nước cuốn có ngày nổi lên

Kiểu gì chết cũng thấp hèn

Kiểu gì chết cũng làm hoen ố đời

Trên chết chóc muốn dập vùi

Trên đau thương mới là người, người ơi…

Quyết không chịu chết, không đầu hàng số phận, không chào thua định mệnh. Tuổi hai mươi không tin vào định mệnh/ Định mệnh là đối thủ tiến công. Lý Phương Liên đã làm được như lời mẹ dặn, chị đã hãnh diện ca ngợi người phụ nữ trong bài thơ này: Không có con đường nào toàn bóng mát và hoa/ Không có vùng trời nào toàn chim hót/ Không có cây khế vàng trong cổ tích/ Kho báu cũng không, dù có mật khẩu vừng…/ Em đón nhận đời em sau một thoáng hãi hùng/ Chôn mẹ, nuôi đàn em thơ dại/ An phận ư? Mơ hồ sợ hãi/ Sống vẫn là lời mẹ dặn thiêng liêng…

Phải sống! Đơn giản là chết thì chết kiểu gì cũng là hết, là hèn. Phải sống! Bởi thế cả dân tộc Việt Nam đã vùng đứng lên: Những ngày sáu chín, bẩy mươi/ Chẳng có nơi đâu hơn tuyệt diệu con người/ Vai gánh nặng cuộc chiến tranh hủy diệt/ Mỗi người dân đều nhận phần mất mát/ Chia đều nhau bom đạn với cơm ăn.

Thơ hay rứa, thật rứa, tự hào rứa mà bị đánh! Tệ hết sức! Người ta bảo Lý Phương Liên gieo mầm bi quan yếm thế, làm nản chí lòng người trai trẻ đang ra trận! Thật là ác tâm ác khẩu. Hãy đọc những dòng thơ: Tôi cứ đi chuyên cần bền bỉ/ Trông xa về phía trời hồng/ Thúy Kiều ơi, như người sang sông/ Tôi đưa đò cập bến (…)/ Đất nước chiến tranh nhân dân còn cơ cực/ Khi cái chết vãi từ trên phản lực/ Bom chùm, bom lửa, bom bi… Đời còn nhiều gian khó phải qua… / Thấy hết gian truân để mà cười, mà sống… Đường ra biển có thể dài năm tháng/ Mất mát nhiều hơn, gian khổ cũng nhiều hơn/ Nhưng một điều chắc chắn phi thường/ Chúng tôi sẽ lên bờ vào một ngày nắng đẹp…

Trong bản in đầu, như tôi nhớ, còn có hai câu:

Tuổi hai mươi không tin vào định mệnh

Định mệnh là đối thủ tiến công.

Hai câu ấy sau này không còn nữa, nó có vẻ trực cảm, trực nghĩa quá. Bài thơ của chị là ánh phản tâm hồn đa cảm nhưng khỏe khoắn, đầy lòng yêu cuộc sống, giàu nghị lực.

Lý Phương Liên làm thơ vào thời của những khẩu hiệu, những phong trào, những hành khúc, chỉ được nói đến chiến thắng, ca ngợi sự hy sinh vì chiến thắng, không chấp nhận nói về nỗi đau buồn, mất mát, về số phận, về định mệnh hay là những thứ tư tưởng dễ khiến người ta ý thức về cá nhân, về quyền của cá thể… Chị biết điều đó nhưng chị lại rất dũng cảm – dũng cảm chứ khôi phải khờ, phải liều – cứ nói những gì tâm hồn mình, trí tuệ mình thôi thúc! Đơn giản là không gì có thể kiểm soát, lèo lái được; không ai có thể trói buộc được tình cảm và trí tuệ con người: 

Lẽ nào em buộc cánh anh

Buộc cánh anh

Buộc cánh anh cũng chẳng thành tình yêu!

Chị là chim bằng, chị phải có và cần có trời biếc! Chị khao khát tự do và lòng nhân. Thế mà… 

Áp lực đến từ mọi phía… Lý Phương Liên, cô gái đang độ tuổi xuân sung sức đã phải buông lời nguyền: Phải sống cho ra sống, nhưng không làm thơ nữa! Thế nhưng thơ của chị vẫn được rất nhiều người thuộc, không ít anh lính trẻ ra trận mang trong ba lô tờ báo in thơ chị, cuốn sổ nhật ký chép thơ chị, mang trong tim tình cảm mà chị truyền vào hồn chữ hồn thơ… 

Nhà văn Triệu Xuân

 

Nhà thơ Lý Phương Liên và con gái: Họa sĩ Phương Ngọc

Trò chuyện với Thúy Kiều

1

Hai trăm năm và chảy dài vô hạn

Thúy Kiều ơi, nàng sống tháng năm dài

Trái đất chúng mình cho đến hôm nay

Vẫn còn những cuộc đời như nàng chìm nổi

Thời gian còn nửa ngày là đêm tối

Còn đồng tiền đổi trắng thay đen

Còn sắc tài bạc mệnh với hờn ghen

Còn những Mã Giám Sinh, Hoạn Thư, Hồ Tôn Hiến

Còn những đất đai triền miên chinh chiến

Thúy Kiều ơi, nàng sống tháng năm dài…

 

Cho cả những nơi đã sống thật cuộc đời

Bóng dáng nàng cẫn còn trong tiếng hát

Tuổi nhỏ lớn lên rồi biết

Võng bà đưa, nôi mẹ đẩy… câu ru

Thúy Kiều ơi, quá khứ thật vô tư

Nó tương phản bình minh và đêm tối

Nó đơn giản hơn mọi lời giả dối

Thúy Kiều ơi, nàng sống tháng năm dài

Thiên tài của chúng ta đã ôm gọn cuộc đời

Số phận của nhân dân và đất nước

Ai chẳng đã một lần nghe dịu ngọt

Bốn khúc đàn Kiều gẩy từng trang

Bốn tiếng đàn chuyển động không gian

Bốn tiếng đàn lắng thấm vào tâm tưởng

Ôi con người có dễ gì tưởng tượng

Con người khốn khổ thế này chăng?

Thúy Kiều ơi, trong cả tiếng đàn thầm

Tôi nghe nàng như Kỳ, Nha hội ngộ

Bốn tiếng đàn khi mờ, khi tỏ

Khi yêu đương duyên lứa hẹn hò

Khi lầu xanh âm chát, cung chua

Khi tái hợp cung buồn, âm gẫy

Năm ngón tay ròng ròng máu chảy

Ruột gan vò xé ruột gan

Người đau đau cả tiếng đàn

Người đau trong sách nỗi đau dặm dài

Thúy Kiều ơi, Thúy Kiều ơi

Bao giờ người mới thoát đời lênh đênh?

Thời gian đọng lại buồn tênh

Mỗi trang Kiều một mông mênh cõi người…

Thắp hương lạy hỏi thiên tài

Cuộc đời Kiều phải số trời đó chăng?

Nguyễn Du người đã yên nằm

Mà lời định mệnh vẫn thầm nhắc ai…

 

2

Mẹ em bảo

“Có một đấng thiêng đứng trên đầu trái đất

Đôi mắt nhìn khắp cả xa sau…”

Mẹ em tin như thế từ lâu

Và cầu mong số phận đừng phụ bạc

Niềm tin ấy chẳng bao giờ đổi khác

Chết chồng lủi thủi nuôi con

Mẹ không thể làm gì cho đời mẹ vui hơn

Số phận buộc mẹ vào cơ cực

Những lúc mẹ thầm thào với con về hạnh phúc

Cũng là khi lòng mẹ nguyện cầu

Ai đưa mẹ tới mai sau

Thiên đường của một hành tinh khác

Con kinh hoàng nhận nỗi đau mẹ chết

Cuộc đời này có số phận thật chăng?

Cuộc đời này có số phận thật chăng?

từ mộ huyệt cõi âm vọng đáp

Hãy sống đi rồi biết

Vời vợi cao xanh chỉ thấy mây cười

Mỗi người chúng ta đều có riêng một cửa vào đời

Mẹ biết chọn cửa nào để sinh con sung sướng

Ôi thiên cơ sau cửa đóng

Có đấng nào mách bảo mẹ đâu

Đời con còn đó mai sau

Sống là điều mẹ nguyện cầu cho con

Này cửa thiếp vàng sơn son

Này cửa xanh rờn mây biếc

Này cửa nâu đồng ánh bạc…

Cửa nào cũng khóa chốt, cài then

Hỡi oan hồn định mệnh Đạm Tiên

Hỡi réo rắt tiếng đàn Kiều trầm bổng

Xin đừng dọa người yêu cuộc sống

Em bước lên gõ cửa cuộc đời

Đời của tôi ơi

Em mở vòng tay đón

Hỡi trời cao đất rộng

Đời bao nhiêu sắc mầu, bao cung bậc âm thanh

Sắc mầu nào chẳng vẽ nên tranh

Cung bực nào chẳng thành thơ, thành nhạc

Đại dương nào ẩn trong màu nước biếc

Chẳng sóng ngầm, mắt bão với phong ba

Không có con đường nào toàn bóng mát và hoa

Không có vùng trời nào toàn chim hót

Không có cây khế vàng trong cổ tích

Kho báu cũng không, dù có mật khẩu vừng…

Em đón nhận đời em sau một thoáng hãi hùng

Chôn mẹ, nuôi đàn em thơ dại

An phận ư? Mơ hồ sợ hãi

Sống vẫn là lời mẹ dặn thiêng liêng…

 

3

Thúy Kiều ơi, nàng nặng nợ Đạm Tiên

Trói mình trong định mệnh

Bẩy nổi ba chìm, lầu xanh am lạnh

Sắc tài năm tháng tàn phai

Tiền Đường tháo cởi nợ đời

Nợ đời không dứt được

Phật không cho nàng chết

Nàng phải tái hồi Kim Trọng ở trong thơ

Trói mình giấc chết như hoa

Trong đêm giấc chất dần dà như say

Sông Hồng đó, nọ Hồ Tây

Chết trong nước cuốn có ngày nổi lên

Kiểu gì chết cũng thấp hèn

Kiểu gì chết cũng làm hoen ố đời

Trên chết chóc muốn dập vùi

Trên đau thương mới là người, người ơi…

Tôi sẽ sống lâu, tôi sẽ sống dài

Tôi tuổi hai mươi, không nơi nào có được

Tôi sinh ra giữa cơn lốc xoáy tròn đất nước

Một ngàn chín trăm năm mươi

Cả dân tộc đổ xuống đầu giặc Pháp

Cơn phẫn nộ muốn làm người

Gian nan chỉ thấy môi cười

Bao máu đỏ nhuộm nên cờ chiến thắng

Hai mươi năm không ai ngồi đếm ngày đếm tháng

Những ngày sáu chín, bẩy mươi

Chẳng có nơi đâu hơn tuyệt diệu con người

Vai gánh nặng cuộc chiến tranh hủy diệt

Mỗi người dân đều nhận phần mất mát

Chia đều nhau bom đạn với cơm ăn

Khó chẳng riêng ai nên khó chẳng một mình

Chung số phận với nhân dân mà chiến đấu

Thúy Kiều ơi, thời tôi sống biết bao người đổ máu

Lúc tuổi hai mươi như nàng

Ai tuổi hai mươi chẳng kháo khát một môi hôn

Ai tuổi hai mươi không hẹn hò, ghen nhớ

Ai tuổi hai mươi chẳng ước ao làm chồng làm vợ

Vậy mà sống mãi tuổi hai mươi…

Em tuổi hai mươi như tất cả mọi người

Chọn số phận ở thời mình đang sống…

Muốn hỏi Kiều, hồn Đạm Tiên có hiện về báo mộng

Thời những trang Kiều bị tan nát đạn bom

Để một mai ai biết Kiều buồn

Đàn nàng gẩy không còn ai nghe nữa

Định mệnh đây, chúng tôi bay qua lửa

Cứu sống Kiều từng trang

 

4

Thúy Kiều ơi, sao chưa hết bàng hoàng

Đàn tan hợp vẫn âm chìm, âm lạnh

Sao cứ mãi oán than thiên định

Sở Khanh, ưng khuyển bầy đàn

Thời nào chẳng có ngay gian

Nhân định cần chi lời khóc thảm

Hai vai tôi kéo lặc lè đồ đạc nặng

Cũng như nàng, có thể nặng hơn

Có khác chăng, nàng chẳng một đoái thương

Xe đồ tôi ai qua đường cũng đẩy

Những mái tóc bạc phơ hay đỏ cháy

Những nét cười duyên dáng cũng xăn tay

Ai cũng nhận xe đồ tôi chở nặng hôm nay

Là chính xe đồ mình chở nặng

Xung quanh tôi không một ngày buồn vắng

Không một đêm cay đắng tủi hờn

Không một ai có thể giầu hơn

Không ruột thịt mà đầy nhà ruột thịt

Không họ hàng mà xum vầy thân thiết

Không mẹ cha mà đầy đủ mẹ cha

Tôi vượt lên mình thực chẳng êm ru

Nhưng đứng lại thì chưa ngày tôi nghỉ

Tôi cứ đi chuyên cần bền bỉ

Trông xa về phía trời hồng

Thúy Kiều ơi, như người sang sông

Tôi đưa đò cập bến

Năm chị em côi nghỉ dăm ngày trên bến

Sắp đến đoạn đường ra biển dài lâu

Cuộc đời mình chưa lặng gió được đâu

Đất nước chiến tranh nhân dân còn cơ cực

Khi cái chết vãi từ trên phản lực

Bom chùm, bom lửa, bom bi…

Đời còn nhiều gian khó phải qua

Để đến được mùa hoa sai, quả trĩu

Cơ thể của nhân dân cơ hàn đang phải chịu

Số phận mình là số phận của nhân dân

Soi gương đời nhìn thấy hết gian truân

Thấy hết gian truân để mà cười, mà sống…

Đường ra biển có thể dài năm tháng

Mất mát nhiều hơn, gian khổ cũng nhiều hơn

Nhưng một điều chắc chắn phi thường

Chúng tôi sẽ lên bờ vào một ngày nắng đẹp…

Bạn có nghe tiếng gõ cửa cuộc đời mạnh gấp

Vọng từ xa đang nối đến gần?

Là thi nhân xin chớ vội gieo vần

Dù hai chữ viết hoa Định Mệnh

Là nhạc sỹ tài hoa chớ vội ghi lên phím

Tiếng nhân định âm vang…

Thúy Kiều ơi, tôi nghe rõ tiếng đàn

Nàng đang gẩy khúc nào mà bổng trầm réo rắt

Tiếng gõ cửa cuộc đời ngày thêm dồn, thêm gấp

Lắng nghe, lắng nghe… chính tiếng đập tay người

Chúng ta mở cửa cuộc đời

Và cầm lái con thuyền nhân định

Giữa biển lớn thuyền chúng ta lướt đến

Sáng toàn thân ánh sáng của con người!

 

1970

Lý Phương Liên

Nguồn Nguyentrongtao

Ảnh trong bài: Nếu không ghi thêm, tất cả các ảnh trong bài này chỉ mang tính minh họa và có bản quyền như nguồn tin gốc đã đưa.

Tin liên quan

 

Booking.com
Tiêu điểm

Thảo luận

Quảng cáo