Văn nghệ

Franz Kafka và Jaroslav Hašek

Cập nhật lúc 30-01-2011 21:31:05 (GMT+1)

 

Hai cư dân nổi tiếng nhất của thủ đô Praha, hai nhà văn vĩ đại - Franz Kafka và Jaroslav Hašek,  ra đời cách đây 128 năm, chênh nhau hai tháng. Họ cũng qua đời gần như đồng thời: Kafka  40 tuổi, Hasek – 39.


Ngoài sự giống nhau về các con số, dường như chúng ta khó tìm thấy hai con người và hai nghệ sĩ nào đối lập nhau hơn. Về tất cả mọi phương diện.

Một người Do Thái viết bằng tiếng Đức, và một người Séc viết bằng tiếng Séc.

Kafka gầy, Hašek béo.

Một người lặng lẽ, kiệm lời, chỉ bộc bạch trong lúc trò chuyện với những người gần gũi nhất, chủ yếu bằng thư từ. Người kia là linh hồn của mọi cuộc vui, giỏi pha trò, hóm hỉnh, hay bày chuyện và vui nhộn.

Kafka ăn ít, thỉnh thoảng còn ăn chay, không uống rượu, cà phê, nước chè. Hasek- phàm ăn và nát rượu, không bao giờ vắng mặt trong các tửu quán.

Một người rụt rè, nhút nhát đối với phụ nữ, với ông mỗi một cuộc tình trong số những cuộc tình ít ỏi đều biến thành một thử thách dằn vặt, đau đớn, ông khát khao xây dựng gia đình, nhưng rồi không thực hiện được điều đó (nhà văn Elias Canetti, giải

thưởng Nobel văn học, chứng minh một cách đầy thuyết phục rằng tiểu thuyết “Vụ án” là sự phản ánh những nỗi đau khổ hôn nhân của Kafka). Người kia là một kẻ hám sắc, bừa bãi, lấy vợ hai lần: hơn nữa, trong khi vẫn chưa dứt bỏ cuộc hôn nhân trước, đã kết hôn lần thứ hai (Hasek gặp cô gái Nga Alexandra Lvova ở Ufa và năm 1920 đưa về Praha, sau đó đã ruồng bỏ cô ta trên một đất nước xa lạ).

Kafka rời khỏi nhà bố mẹ, thuê những căn hộ khác nhau ở trung tâm thành phố - ở Praha có đến 30 địa chỉ của ông: tất cả đều được ghi trong sổ của các hộ cho thuê nhà. Hasek sống  ở  rất nhiều địa chỉ, nhưng xác định chúng lại khó hơn nhiều, vì ông thường không có hợp đồng thuê nhà, và nguồn thông tin  đáng tin cậy nhất về những địa điểm tạm trú của ông ở Praha là biên bản của cảnh sát đã bắt Hasek vì các cuộc ẩu đả trong lúc say rượu.

Một người là công chức nguyên tắc và tận tụy. Từ năm 24 tuổi đã làm việc tại một văn phòng, hầu như suốt đời ông ở trong một cơ quan chuyên về bảo hiểm tai nạn lao động cho công nhân. Nếu như có một lúc nào đấy toàn tập tác phẩm của Kafka được xuất bản, thì phần lớn trong đó sẽ là những bài báo về các vấn đề bảo hiểm. Đáng chú ý là ông không hề xấu hổ vì điều đó – mà ngược lại – đã gửi những bản sao các báo cáo hằng năm cho bạn bè. Hasek thì nhảy từ nơi này sang nơi khác, không dừng lại ở đâu lâu: ông từng làm việc ở hiệu thuốc, nhà băng, đi buôn chó, làm biên tập viên tại một tạp chí, kiếm sống chủ yếu bằng việc viết truyện ngắn, tiểu phẩm trào phúng…

Một người có đầu óc tổ chức và kỷ luật: chính Kafka đã phát minh ra chiếc mũ cứng đầu tiên trên thế giới cho công nhân! (giống như những chiếc mũ sắt mà hiện nay người ta vẫn dùng trong quân đội), nhờ đó đã được tặng huy chương. Phát minh của ông đã  làm giảm đáng kể số vụ tai nạn trong ngành công nghiệp luyện kim. Người kia chỉ có khả năng phát minh ra các nhân vật, là biên tập viên của tạp chí “Thế giới động vật”, Hasek đã bịa ra một số loài động vật mới, chưa hề có tên trên thế giới, vì vậy mà cuối cùng đã đã bị sa thải.

Kafka thờ ơ với chính trị, không tham gia vào bất cứ đảng phái và phong trào nào, nói chung ông không quan tâm tới tình hình thời sự. Trong nhật ký ngày 2 tháng 8 năm 1914, Kafka có ghi: “Đức tuyên chiến với Nga. Sau bữa trưa, đến lớp học bơi”. Hasek tham gia tích cực vào phong trào vô chính phủ, đã từng phụ trách tờ tạp chí “Công xã” của tổ chức này, là người  sáng lập ra “Đảng tiến bộ ôn hoà trong phạm vi pháp luật”,  mang lại cho ông 20 phiếu bầu  vào nghị  viện quốc gia. Ở nước Nga Xôviết ông được kết nạp vào Đảng Cộng sản, trở thành chính uỷ, làm việc trong tờ báo quân đội “Con đường của chúng ta” (về sau gọi là “ Xạ thủ đỏ”), đã từng xuất bản báo “ Châu Âu đỏ”.

Một người có lẽ chưa bao giờ sờ tới vũ khí. Người kia đã chiến đấu trong quân đội Áo – Hung, đã bị quân Nga bắt làm tù binh, từng leo tới chức phó tư lệnh thành phố Bugulma bên bờ Volga, là cán bộ phòng chính trị quân đoàn 5, đã viết bài kêu gọi bắn chết những kẻ phản cách mạng.

Kafka suốt đời bị đau đầu, mất ngủ, táo bón, trầm uất. Hasek bị đau tất cả các bệnh liên quan tới việc uống rượu vô độ. Trong kết luận của các bác sĩ về nguyên nhân cái chết của cả hai đều ghi bệnh lao.

          Cả hai công dân vĩ đại của Praha đều qua đời ngoài lãnh thổ Praha. Kafka mất ngày 3 tháng 6 năm 1924 tại nhà an dưỡng Kipling ở ngoại ô Vienna. Thi hài ông được mai táng tại nghĩa trang Mới ở Praha dành cho người Do Thái, khu 21, hàng 14, mộ 33. Một tấm bia giản dị với những dòng chữ bằng tiếng Czech, Đức và Do Thái. Hasek mất ngày 3 tháng 1 năm 1923 ở Lipnitsa - thượng Sazava, cách thủ đô Praha hai giờ ôtô về phía đông. Trên tấm bia mộ hình cuốn sách để mở ghi hai cái tên Hasek và Švejk[1].

Ở Praha cả hai nhà văn đều được dựng tượng đài siêu thực. Tượng Kafka ở Josefov (trước đây là khu chung cư của người Do Thái, nơi ông ra đời): một con người nhỏ thó bằng đồng trông hao hao như Kafka, đang cưỡi trên mình một con người to lớn, nhìn kỹ hoá ra là một bộ comple rỗng. Tượng Hasek ở khu Žižkov (nơi có các tửu quán yêu thích của ông): chân dung bán thân của Hasek được gắn trên mình một con ngựa đồng đang trong tư thế bước đi, nhưng bị bệ đài ngăn lại.

Thực ra, điều này nghe có vẻ bất ngờ, nhưng họ rất giống nhau – đó là hai kẻ đối lập. Những tác phẩm tinh tế, giàu chất ngụ ngôn của Kafka và những câu chuyện tưởng tượng mang đậm chất  lính tráng của Hasek bằng những cách khác nhau, nhưng với một sức thuyết phục tương đương đã hé mở khả năng của những thế giới khác, song song với thế giới thường nhật của chúng ta. Các nhân vật của “Vụ án”, “Lâu đài” lang thang trên con đường bí ẩn như vậy của sự tồn tại, và  người lính Švejk  dũng cảm cũng tồn tại trong một “siêu đời sống” như vậy. Có thể, sự giống nhau kỳ lạ này được xác định bởi thành Praha bí ẩn, huyền diệu, nhiều tầng lớp dân cư, luôn luôn là chốn nương thân của những nhà giả kim, thầy phù thuỷ, thầy chiêm tinh, kẻ mơ mộng, nhà siêu thực…

Hai con người cùng lứa và đồng hương đã sống phần lớn cuộc đời mình trong cùng một thành phố, nhưng Hasek và Kafka chưa bao giờ gặp nhau. Sự bất công quá quắt đến mức tôi muốn sửa chữa nó ít ra là trong trí tưởng tượng. Và tôi đã tự an ủi bằng sự tưởng tượng này lâu đến mức hầu như tin vào tính hiện thực của nó.

Ở Praha  có tòa nhà “Deminka” tọa lạc tại góc phố Anglitskaya và Shkretova. Hiện nay đó là nhà hàng Ý, trước đây là một quán bia nổi tiếng. Trước Chiến tranh thế giới lần thứ nhất những kẻ vô chính phủ thường tụ họp ở đây, và Hasek là người tham gia thường xuyên các cuộc tụ họp đó. Người ta biết chính xác là ít nhất một lần vì tò mò Kafka  đã được ông bạn thân là Max Brod dẫn đến đây. Max Brod cũng là người quen biết Hasek (ông đã viết một bài báo về nhà văn và sau này đã viết kịch bản cuốn “Švejk ” cho sân khấu Berlin).  Brod là nhà văn trung bình, nhưng vai trò của ông trong nền văn hoá Praha là vô giá (chỉ nội một việc  ông đã không thực hiện nguyện vọng của Kafka trước lúc chết và không đốt các tác phẩm của Kafka đã nói lên điều đó). Brod là một nhà khai hoá vĩ đại, và thật khó hình dung rằng ông không giới thiệu Kafka và Hasek ở  “Deminka”, dù chỉ là để hai người bắt tay nhau. Tuy nhiên, rất có thể, đúng lúc đó Kafka bị một cơn đau đầu ập đến, và họ nhanh chân  rời khỏi tửu quán. Hoặc là ông không đau gì cả, và họ ngồi ở đấy mấy giờ liền, nhưng chính trong buổi chiều hôm ấy Hasek không có mặt ở đấy: ông đang ngồi trong đồn cảnh sát vì hôm trước đã gây ra một vụ ẩu đả  tại chính quán “Deminka” này trong lúc uống rượu.



[1] Tên  nhân vật trong tác phẩm nổi tiếng “ Những cuộc phiêu lưu của  người lính dũng cảm  Švejk” của Hasek.

Trần Hậu

Ảnh trong bài: Nếu không ghi thêm, tất cả các ảnh trong bài này chỉ mang tính minh họa và có bản quyền như nguồn tin gốc đã đưa.

Tin liên quan

 

Booking.com
Tiêu điểm

Thảo luận

Quảng cáo